De bureaucratisering

In het vakgebied sociologie wordt bureaucratie aangeduid als ‘een bestuursvorm van grote organisaties, waar volgende de voornaamste kenmerken zijn:
- Een centrale leiding en strikt hiërarchische ordening der functionarissen;
- Onpersoonlijke betrekkingen tussen functionarissen en publiek;
- Een beslissingsproces volgens algemene regels en routineprocedures, steunend op schriftelijke communicatie en dossierinformatie.
In deze moderne maatschappij is de omvang en betekenis van dit begrip niet weg te denken. Het was reeds aanwezig in het oude China, het hellenistische Egypte en Rome en zelf bij de Inka’s. Bureaucratische structuren werden in het leven geroepen door rationalisatie, organisatie en specialisatie van velerlei activiteiten op allerlei gebieden. Het ambtenarenapparaat van de
overheid is de belangrijkste gebleven.
Bureaucratie wordt het beste toegepast in monopolistische organisaties, zoals: overheidsdiensten en politiek-monopolistische stelsels die geen parlementair tegenwicht kennen. Gezien het gebrek aan particulier initiatief bij de bevolking, neemt de staat tal van functies zelf ter hand, waardoor er in vele nieuwe staten een ware bureaucratische hausse valt op te merken.
Niet ieder maatschappelijk en politiek stelsel is voor de ontwikkeling van bureaucratisch beheer even vruchtbaar. Waar het kapitalisme vroeg wortel schoot en een zelfbewuste burgerij aanwezig was, zoals in de Verenigde Staten, bleef de groei van de waardering voor de bureaucratie
aanzienlijk achter bij die in landen met een meer feodale structuur en dominante positie van de staat.
De bureaucratisering stuit ook op weerstand waar krachtige persoonlijkheden gewend zijn een organisatie te leiden of waar de zelfstandigheid van de topleden van de organisatie sterk worden beklemtoond. De actuele visie op overheidsorganisaties sluit aan op het denken van de socioloog Max Weber. Hij was historicus en socioloog en is gekend als een van de grootste figuren uit de geschiedenis van de sociale wetenschappen. Het toenemend rationeel en bureaucratisch karakter achtte hij als kenmerk van de moderne samenleving. Niettegenstaande was Weber bang dat
kostbare menselijke waarden verloren zouden gaan. Hij vreesde dat de mens de slaaf zou worden van zijn eigen scheppingen. De toenemende ingewikkeldheid en
onwrikbaarheid van de moderne sociale structuren verstikten hem.
Weber zag de bureaucratie als rationeel en efficiënt. Iedereen wordt er op gelijke wijze behandeld. Familie en vrienden worden in de ideale situatie niet voorgetrokken.
In het Weberiaanse concept ‘bureaucratie’ staat ook de taakverdeling centraal. Elke afdeling is verantwoordelijk voor één stukje van de keten, waarbij de taakverdeling duidelijk beschreven wordt. Verder vond Weber de scheiding tussen politiek en ambtenarij een pluspunt. Ambtenaren zijn volgens Weber trouw en objectief. De politieke besluitvormers nemen beslissingen, die
de ambtenarij op hun beurt uitvoert. Daarom spreekt men ook over het primaat van de politiek. Deze visie is dan wel waardevol, ze is natuurlijk niet de absolute waarheid. De manier waarop men een opdracht dient uit te voeren is immers ook waardegebonden. Men kan een weg door een bos trekken, dat is de goedkoopste manier. Men kan ook de weg rond het bos leggen, dat is de ecologische manier.
Weber zag desondanks ook de gevaren. De bureaucratie is een onpersoonlijke machine waarin de
individuele vrijheid van ambtenaren verloren gaat. De bureaucraten konden soms te veel macht in handen krijgen die niet door de politiek verantwoordelijken gecontroleerd kon worden.
Tegenwoordig wordt de term ‘bureaucratie’ met een wrange nasmaak uitgesproken. Naar de mening van vele gebruikers zijn er te veel regels of procedures of wordt men te onpersoonlijk behandeld. Mensen ervaren het als een overdreven papiermoelen en krijgen het gevoel ‘van het kastje naar de muur gestuurd te worden’. Velen denken ook dat een daling van de ambtenaren zou resulteren in een efficiëntere manier van werken.


Bronnen:

Grote Winkler Prins, encyclopedie in twintig delen, 1967

www.wikipedia.be